Түркі фольклорындағы «хикая» ұғымын қайта межелеу

А.Ж. Ұлықпанова; П.Т.; Н.А.  Сарсек

doi:10.53871/2078-8134.2026.2-05

Авторы

А.Ж. Ұлықпанова Актюбинский региональный университет имени К. Жубанова, Актюбе, Казахстан https://orcid.org/0009-0000-3316-7112
П.Т. Институт литературы и искусства имени М.О. Ауэзова, Алматы, Казахстан https://orcid.org/0000-0002-7716-9715
Н.А. Сарсек Институт литературы и искусства имени М.О. Ауэзова, Алматы, Казахстан https://orcid.org/0000-0003-4586-5318

DOI:

https://doi.org/10.53871/2078-8134.2026.2-05

Ключевые слова:

демонологический рассказ, хикая, тюркский фольклор, жанровая самостоятельность, типология

Аннотация

В статье рассматриваются жанровая природа и структурные особенности прозаических текстов демонологического содержания в устной традиции тюркоязычных народов. Цель исследования – охарактеризовать тексты, основанные на традиционных верованиях, исторической памяти и мифологических представлениях народа, как самостоятельную жанровую систему и уточнить смысловые границы понятия «хикая». Материалом послужили произведения, вошедшие в сборник «Хикая тюркских народов», а также фольклорные тексты, собранные автором. В работе применены этнолингвистический, сравнительно-типологический и описательный методы. Жанровые признаки демонологических повествований сопоставлены с понятиями «демонологический рассказ», «быличка» и «меморат», используемыми в русском и западноевропейском фольклороведении. Установлено, что этим текстам свойственны система персонажей, связанных с традиционными верованиями, сюжеты о контакте человека с потусторонним миром, сакральные или опасные пространства – вода, дорога, гора, кладбище, безлюдная степь, мотивы соблюдения и нарушения запрета, а также повествование о событии как о действительно произошедшем. Существенным жанровым признаком является и свидетельская позиция рассказчика. Устойчивая связь между персонажем, местом и действием организует внутреннюю структуру хикая. Жын, пери, шайтан, албасты, жезтырнак, уббе, бичура и шурале формируют образную и поэтическую систему жанра. Результаты исследования позволяют уточнить место хикая в жанровой системе тюркского фольклора и определить его границы.

Скачивания

Данные скачивания пока недоступны.

Библиографические ссылки

1. Ахметбекова А., Әуесбаева П., Ибраев Ш. Түркі фольклорындағы «хикая» жанры және оның кейіпкерлері // Opción. – 2018. – № 85. – 87-106-бб.

2. Черванева В. Демонологиялық кейіпкермен кездесу: баяндау құрылымының екі түрі // Folklore: Electronic Journal of Folklore. – 2016. – 65-том. – 57-68-бб. – DOI: https://doi.org/10.7592/FEJF2016.65. chervaneva.

3. Безертинов Р.Н. Ежелгі түркілік дүниетаным: «Тәңіршілдік»: оқу құралы. – Қазан: РБО «Школа», 2006. – 164 б.

4. Толстой Н.И. Славян көне мұраларының этнолингвистикалық сөздігі: сөзтізбе жобасы: алдын ала материалдар. – Мәскеу, 1984. – 171 б.

5. Головаха-Хикс И. Қазіргі қалалық украин қауымдарындағы дәстүрлі демонологиялық аңыздардың өмір сүруі // Folklore: Electronic Journal of Folklore. – 2008. – 40-том. – 37-44-бб. –DOI: https://doi. org/10.7592/FEJF2008.40.golovakha.

6. Виноградова Л.Н. Славяндардың халықтық демонологиясы мен мифтік-ғұрыптық дәстүрі. – Мәскеу: Индрик, 2000. – 432 б.

7. Толстая С.М. Славяндардың жан туралы мифологиялық түсініктері // Славян және Балқан фольклоры. Халықтық демонология. – Мәскеу: Индрик, 2000. – 52-95-бб.

8. Левкиевская Е.Е. Славян дәстүріндегі мифологиялық кейіпкерлер: I. Шығыс славяндардың үй рухы // Славян және Балқан фольклоры. Халықтық демонология. – Мәскеу: Индрик, 2000. – 96-161-бб.

9. Онучков Н.Е. Солтүстік ертегілері (Архангельск және Олонец губерниялары). – Санкт-Петербург: А.С. Суворин баспаханасы, 1909. – 696 б. URL: https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003760859/ (қаралған күні: 21.01.2026).

10. Агапкина Т.А. Күнтізбелік мифологияның кейіпкерлері ретіндегі демондар // Славян және Балқан фольклоры. Халықтық демонология. – Мәскеу: Индрик, 2000. – 212-243-бб.

11. Надршина Ф.А. Башқұрт халықтарының ертегілік емес прозасы: филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін жазылған диссертацияның авторефераты: 10.01.09 - Фольклортану. – Уфа, 1998. – 48 б.

12. Померанцева Э.В. Орыс фольклорындағы мифологиялық кейіпкерлер. – Мәскеу: Ғылым, 1975. – 168 б.

13. Гусарова Т.В. Быличкалар [Электрондық ресурс] // Ашық мәтін. – 2019. – URL: https://opentextnn. ru/museum/ethnological-museum/folklor/gusarova-t-v-bylichki/ (қаралған күні: 30.10.2019).

14. Досмұхамедұлы Х. Аламан / құрастырған, алғысөзін және түсініктемелерін жазған Ғ. Әнесов, А. Мектепов, Ш. Керімов. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 176 б.

15. Қасқабасов С.А. Таңдамалы. 1-том. Қазақтың халық прозасы. Зерттеулер. – Алматы: Фолиант, 2014. – 303 б.

16. Ибраев Ш.К., Ахметбекова А.К., Әуесбаева П.Т. Түркі халықтарының хикаялары. – Алматы: ИП «Сагаутдинова», 2014. – 415 б. 17. Ақатай С.Н. Әруақ // Қазақ халқының ежелгі культтері мен дәстүрлі мәдениеті: монография. – Алматы, 2011. – 206-216-бб.

18. Өзкүл Чобаноғлу. Түркі мифологиясындағы Алқарысы мен Албасты феномені: мәденисемантикалық тұрғыдан // С. Қондыбай мұралары: әлемдік мифологияның дамуына жаңаша көзқарас: халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары (Ақтау, 6-8 маусым 2018 ж.). – Ақтау: Экожан, 2018. – 106-113-бб.

19. Ибраев Ш., Бахадырова С., Рахымов Б. Түркі халықтарының фольклоры. – Көкшетау, 2009. – 432 б.

20. Елеукенов Ш. Демонологиялық ертегілер // Фольклордан роман-эпопеяға дейін: қазақ романының идеялық-эстетикалық және жанрлық өзіндік ерекшелігі: монография. – Алматы: Жазушы, 1987. – 352 б.

21. Аймұхамбет Ж.Ә. Адамзат пен пері-зат байланысы туралы мифтік мотивтер (әлем және қазақ мифтері материалдарында) // С. Қондыбай мұралары: әлемдік мифологияның дамуына жаңаша көзқарас: халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары (Ақтау, 6-8 маусым 2018 ж.). – Ақтау: Экожан, 2018. – 129-134-бб.

22. Нұрбаева А.М., Жетібай Р.Қ., Оспанов Е.Т., Найманбаев А.А. Түркі мифологиясындағы демондық әйел бейнелері: жалмауыз кемпір, албасты, жезтырнақ, мыстан кемпір және күлдіргіштің рөлі мен символикасы // Turkic Studies Journal. – 2025. – 7-т. – № 2. – 128-147-бб. – DOI: 10.32523/26645157-2025-2-128-147.

23. Оразхан Н.Н., Дәрібаев С., Оразова Р. Жалмауыз кемпір – түркі мифологиясындағы айрықша бейне // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2024. – № 4 (134). – 233-245-бб.

24. Кішкенбаева Ж.К., Ибраева Э.Е. Түркі фольклорындағы айдаһар мен жылан бейнесінің сакральді және демонологиялық сипаты // Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің хабаршысы. – 2020. – № 4 (84). – 310-314-бб.

25. Әуесбаева П.Т., Ахметбекова А.К. Түркі фольклорындағы албастыға байланысты сюжеттер // «Жібек жолы мәдениеттерінің халықаралық диалогі» халықаралық симпозиумының материалдары (Эрзурум, 5-6 мамыр 2016 ж.). – Эрзурум, 2016. – 58-60-бб. 26. Әуесбаева П., Ахметбекова А., Рақыш Ж. Түркі халықтары фольклорындағы жалмауыз бейнесі // IJASOS – International E-Journal of Advances in Social Sciences. – 2016. – 2-том. – № 5. – 384-387-бб. – DOI: https://doi.org/10.18769/ijasos.77877.

27. Әуесбаева П., Ахметбекова А., Оралбек А. Сирек басылымдар қорындағы «Қарамерген» ертегісінің мәтінтанулық зерттелуі // «Керуен». – 2025. – 88-т. – № 3. – 128-139-бб. – DOI: https://doi. org/10.53871/2078-8134.2025.3-8.

28. Лурье М.Л., Разумова И.А. Ауызша демонологиялық әңгімелердің құрылымын олардың сюжеттерін жүйелеудің бір кезеңі ретінде талдау // «Живая старина». – 2002. – № 2 (34). – 10-12-бб. – URL: URL: https://inslav.ru/sites/default/files/zhs-2002-2.pdf (қаралған күні: 21.01.2026).

29. Грахова С.И. Халықтық демонологиялық әңгімелер: екі дүниелілік ұстанымы // Филология ғылымдары. Теория және практика мәселелері. – Тамбов: Грамота, 2014. – № 1 (31). – ІІ бөлім. – 64-67бб. – URL: https://www.gramota.net/materials/2/2014/1-2/16.html (қаралған күні: 21.01.2026).