Қазақ кәсіби бейнелеу өнеріндегі Ұмай бейнесінің көркемдік трансформациялары

З.А. Ыдырыс; Д.С. Шарипова; Ж.А. Аксакалова

doi:10.53871/2078-8134.2026.2-17

Авторы

З.А. Ыдырыс Казахская национальная академия искусств им. Темирбека Жургенова, Алматы, Казахстан https://orcid.org/0009-0001-9150-3417
Д.С. Шарипова Институт Литературы и искусства имени М.О.Ауэзова, Алматы, Казахстан https://orcid.org/0000-0002-8432-7339
Ж.А. Аксакалова Национальный музей Республики Казахстан, Астана, Казахстан https://orcid.org/0000-0001-7374-0366

DOI:

https://doi.org/10.53871/2078-8134.2026.2-17

Ключевые слова:

богиня Умай, тюркская мифология, архетип, сакральный образ, волк, черепаховый постамент, казахская скульптура, современное искусство, культурная память

Аннотация

В статье анализируются художественные трансформации образа Умай в казахском профессиональном изобразительном искусстве в контексте древнетюркских мифологических истоков и современных практик скульптуры и живописи. В исследовании архетип Умай рассматривается как сакральный символ продолжения рода, благополучия и изобилия, материнского и охранительного начала в тюркском мировоззрении, а также выявляются его иконографические, пластические и семантические изменения в профессиональном искусстве. В статье в историко-культурном контексте анализируются женские образы древнетюркских каменных изваяний с трехрогой короной, мемориальные комплексы, мотивы волка-Ашины-Құртқа и черепахового постамента, а также показано, как они по-новому осмысливаются в творчестве современных казахстанских художников. На материале произведений Б.Абишева, Б.Бапишева, Ж.Такена, С.Смагулова, А.Есдаулетова, Б.Кусайынова, Т.Досмагамбетова, Д.Сарбасова, Д.Кастеева рассматривается процесс трансформации образа Умай из традиционного культового образа в многослойный, символически и критически переосмысленный архетип. В ходе анализа выявлено, что в визуальном языке данных образов наряду с сохранением мифологических кодов формируются новые смысловые уровни, обусловленные авторской интерпретацией. Образ Умай в современной художественной практике переосмысливается в рамках актуального дискурса, сопрягаясь с проблемами национальной идентичности, гендерных архетипов и культурной памяти. Исследование раскрывает эволюцию древнетюркской символики в современном казахском изобразительном искусстве и подчеркивает актуальность традиционного мировоззрения в современном культурном пространстве. В результате доказано, что образ Умай в казахском профессиональном изобразительном искусстве выступает не объектом этнографической реконструкции, а архетипическим феноменом, активно функционирующим в современном художественном мышлении, реконструирующим историческую память и обогащающимся новыми смысловыми слоями на стыке культур.

Скачивания

Данные скачивания пока недоступны.

Библиографические ссылки

1. Гумилев Л. Ежелгі түркілер. – М.: Наука, 1967. – 501 б.

2. Евсюков. В. Ғалам туралы мифтер. - М.: Ғылым 1988. – 177 б.

3. Кляшторный, С. Ұйғыр қағанатының руникалық ескерткіштері және Еуразия даласының тарихы. – СПб.: Петербургское востоковедение, 2010. – 328.

4. Кляшторный, С. Орта Азия тарихы бойынша дереккөз ретіндегі ежелгі түркілік руникалық ескерткіштер. – М.: Наука, 1964. – 215 с.

5. Котов В. Г. Әйел құдайы Умай/Хумай: салыстырмалы сипаттама // Алтай мемлекеттік университетінің жаңалықтары №4-2 (68),(2010. – 111-114 б.

6. Кубарев Г. Орталық Алтайдағы Ашпияктадан шыққан Ежелгі мүсіндер (ежелгі түріктерден әйелдер ескерткіштерін оқшаулау мәселесіне) / Еуразия археологиясы, этнографиясы және антропологиясы. Т. 45. №1, 2017 – 93-103 б.

7. Күчүк М. Түркі мифтеріндегі аналық аспектісі: функционалдық талдау. // Милли Фольклор, 2020, №126. 27-39 бет. https://izlik.org/JA97RW58PN

8. Николаева Д. Байкал түбегіндегі бурят дәстүрлі мәдениетіндегі әйел құдайы // А.И. Герцин атындағы Ресей мемлекеттік педагогикалық университетінің жаңалықтары. «Әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдар» сериясы, № 123, 2010. – 245-255 б.

9. Потапов Л. Ежелгі түркі гениологиялық аңыздарындағы діни нанымдардың элементтері //Кеңес этнографиясы. – №5. 1991, – 3-13 б.

10. Рогожинский А. Қазақстан мен Орта Азияның қола дәуірінің бейнелеу дәстүрлері контекстіндегі Тамғалы қаласынан шыққан «күнбасты» жартастағы бейнелер // Қырғызстан археологиясы бойынша материалдар мен зерттеулер. Т.4. – Бішкек: Ілім. 2009. – 7 44 Б. 53-65 б.

11. Салимова А. Ұмай құдай анасы және күн. // «Тәңіршілдік және Еуразия халықтарының эпикалық мұрасы: қайнар көзі және бүгінгі заман» атты VII Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. Қырғызстан, Бішкек, 21-22 қыркүйек. 2019 ж. – 225-231 бет.

12. Страхова И. Символика нимба в религиозном искусстве Ближнего Востока и раннехристианском искусстве // Труды Белгородской духовной семинарии. – СПб: 2017. 119-122 с.

13. Ушницкий В. Ежелгі түріктердің генеалогиялық аңыздары – Ашина: тотемдік ата-бабалар бейнесіндегі қасқыр мен бұғы // Шығыстану мәселелері, № 3 (73), 2016 – 30-34 б.

14. Шаванн Э. Батыс түріктері жайлы құжаттар. – Париж: Эрнст Леру, 1903. – 380 б.

15. Шайгозова Ж. Түркі халықтарының кестелеу өнеріндегі мифологиялық бейнелер (зерттеу мәселелерін қоюға қатысты). // CAJAS 9 Том. №2. - 74-94 бет. DOI: https://doi.org/10.47940/cajas.v9i2.889

16. Шанский Н., Иванов В., Шанская Т. Орыс тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі. – М.: Ағарту, 1971. – 542 б. 17. Шарипов Р. Шығыс Еуропа көшпенділерінің дәстүрлі дүниетанымындағы Умай құдайына табыну // РҒА Уфа ғылыми орталығының жаңалықтары. № 4. 2018, – 118-122 б.