«Қисса Баһрам» дастанының сюжеттік-мотивтік құрылымы мен текстологиялық ерекшеліктері

С.С. Кадирханова; П.Т. Ауесбаева; А.С. Кушкимбаева

doi:10.53871/2078-8134.2026.3-07

Авторы

С.С. Кадирханова Докторант https://orcid.org/0009-0004-2416-1957
П.Т. Ауесбаева Институт литературы и искусства имени М. О. Ауэзова, Алматы, Казахстан https://orcid.org/0000-0002-7716-9715
А.С. Кушкимбаева Актюбиснкий региональный университет им. К.Жубанова, Актобе, Казахстан https://orcid.org/0000-0001-5546-4513

DOI:

https://doi.org/10.53871/2078-8134.2026.3-07

Ключевые слова:

«Кисса-и Бахрам», любовно-героический эпос, восточный сюжет, сюжетно-мотивная структура, текстовые вариант

Аннотация

В статье исследуются сюжетно-мотивная структура и текстологические особенности дастана «Кисса Бахрам». Источниковую основу исследования составили казанское издание дастана 1908 года, версия, опубликованная в сборнике «Батырлық дастандар» в 1995 году, и текст, вошедший в 20-й том стотомного издания «Бабалар сөзі». В работе использованы сюжетно-мотивный, структурно-семантический, сравнительно-типологический и текстологический методы анализа. Выявлена взаимосвязь мотивов бездетности и обретения долгожданного ребёнка, необычного взросления героя, заочной влюблённости, получения вести, отправления в путь, испытаний, обмена письмами и передачи кольца, встречи влюблённых и возвращения героя на родину. Золотой олень становится отправной точкой путешествия Бахрама, а портрет Гуландам и сопровождающая его надпись определяют дальнейшую цель героя — поиски возлюбленной. Полученные от старика-пери сведения указывают направление поисков, тогда как сражения и испытания в пути придают любовной линии героический характер. Сопоставление изданий 1908 и 1995 годов позволило выявить изменения фонетических особенностей раннего текста, случаи ошибочного прочтения и замены отдельных слов, пропуски стихотворных строк и смысловые искажения. Установлено, что подобные расхождения затрагивают семантику отдельных слов, полноту текста и смысловые связи между некоторыми эпизодами. Результаты исследования показывают, что в «Кисса Бахрам» восточный любовный сюжет получает развитие в контексте казахской героической и народно-поэтической традиции. Сочетание сюжетно-мотивного анализа с сопоставлением текстовых версий позволяет полнее раскрыть художественную структуру дастана и особенности его текстовой истории.

Скачивания

Данные скачивания пока недоступны.

Биография автора

А.С. Кушкимбаева , Актюбиснкий региональный университет им. К.Жубанова, Актобе, Казахстан

Библиографические ссылки

1. Азибаева Б. У. Қазақтың дастандық эпосы. – Алматы: Ғылым, 1998. – 250 б.

2. Алпысбаева К. Б., Акимова Т. Т., Шашаева Г. К. «Дотан батыр» эпосындағы көне мотивтердің көрінісі // Керуен. – 2023. – 78-том, № 1. – 39-47-бб. – DOI: https://doi.org/10.53871/2078-8134.2023.1-03.

3. Әзібаева Б. У. Қазақ эпосының сюжеттері. – Алматы: Service Press, 2014. – 576 б.

4. Әуесбаева П. Қисса Баһрам // Бабалар сөзі: жүз томдық. – 20-том: Ғашықтық дастандар. – Астана: Фолиант, 2005. – 299-302-бб.

5. Батырлық дастандар: Мұңлық-Зарлық, Иранғайып шаһ Ғаббас, Баһрам, Шәкір-Шәкірат, Зияда-Шаһмұрат, Мәлік Хасан / құрастырған Ү. Субханбердина. – Алматы: Ғылым, 1995. – 374 б.

6. Бөжеев М. Замана кейіпкерлері: ғылыми зерттеулер. – Алматы: М-АРИ, 2013. – 312 б.

7. Ван ден Берг Г. Мутақариб өлшеміндегі ерте парсы өлеңмен жазылған романдары: түрі, құрылымы, мазмұны // Iranian Studies. – 2023. – 56-том, № 4. – 655-670-бб. – DOI: https://doi.org/10.1017/irn.2022.39.

8. Жирмунский В. М., Зарифов Х. Т. Өзбек халқының батырлық эпосы. – Мәскеу: Мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1947. – 520 б.

9. Қасқабасов С. А. Таңдамалы. 1-том: Қазақтың халық прозасы. Зерттеулер. – Астана: Фолиант, 2014. – 320 б.

10. Қисса Баһрам. – Қазан: Домбровский баспаханасы, 1912.

11. Қисса Баһрам // Бабалар сөзі: жүз томдық. – 20-том: Ғашықтық дастандар / құрастырған Б. Әзібаева, Қ. Алпысбаева, П. Әуесбаева. – Астана: Фолиант, 2005. – 336 б.

12. Қисса и Баһрам. – Қазан: Император университетінің типолитографиясы, 1908. – 60 б.

13. Қыраубаева А. Шығыстық қисса-дастандар. – Алматы: Рауан, 1997. – 140 б.

14. Омаров Б. Әсет Найманбаев шығармашылығы: шығыстық дәстүрлер мен көшпелі сюжеттер // Керуен. – 2022. – 77-том, № 4. – 27-39-бб. – DOI: https://doi.org/10.53871/2078-8134.2022.4-02.

15. Путилов Б. Н. Мотив сюжетті құраушы элемент ретінде // Фольклор бойынша типологиялық зерттеулер: В. Я. Проппты (1895–1970) еске алуға арналған мақалалар жинағы. – Мәскеу: Ғылым, 1975. – 320 б.

16. Райхль К. Жібек жолы бойындағы ауызша эпостар: Шыңжаңдағы түркі дәстүрлері // CHINOPERL. – 2019. – 38-том, № 1. – 45-63-бб. – DOI: https://doi.org/10.1080/01937774.2019.1633161.

17. Рубанович Дж. Өзге оқиғаны баяндау: ортағасырлық парсы дастанындағы Ескендір туралы баяндау дәстүрін қайта қолдану // Iranian Studies. – 2022. – 55-том, № 4. – 837-856-бб. – DOI: https://doi.org/10.1017/irn.2022.2.

18. Салтақова Ж. Т. «Дотан батыр» және «Құбығұл» жырларының жиналу, жариялану тарихы // Керуен. – 2020. – 69-том, № 4. – 83-90-бб. – DOI: https://doi.org/10.53871/2078-8134.2020.4-05.

19. Сейед-Гохраб А. А. Түзетулер мен толықтырулар: Фирдоусидің Рүстем мен Сухраб туралы баяндауларындағы бір түндік кездесу // Iranian Studies. – 2015. – 48-том, № 3. – 443-461-бб. – DOI: https://doi.org/10.1080/00210862.2014.1000618.

20. Ыбыраев Ш. Эпос әлемі. Қазақтың батырлық жырларының поэтикасы. – Алматы: Ғылым, 1993. – 296 б.