Үйлену ғұрып фольклорының жанрлық парадигмасы мен поэтикасы (түркі халықтарының фольклоры негізінде)

А.Б. Абдуллина; А.Ж. Мухан

doi:10.53871/2078-8134.2026.3-15

Авторы

А.Б. Абдуллина Актюбиснкий региональный университет им. К.Жубанова, Актобе, Казахстан https://orcid.org/0000-0001-8695-7417
А.Ж. Мухан Актюбиснкий региональный университет им. К.Жубанова, Актобе, Казахстан https://orcid.org/0000-0003-3398-0108

DOI:

https://doi.org/10.53871/2078-8134.2026.3-15

Ключевые слова:

обрядовый фольклор, свадебный обрядовый фольклор, обряд, ритуал, поэтика., обрядовый фольклор, свадебный обрядовый фольклор, обряд, поэтика, ритуал

Аннотация

В статье рассматриваются жанровая природа, типологические сходства и поэтика текстов свадебно-обрядового фольклора тюркских народов. Свадебный обрядовый фольклор представляет собой содержательную сферу и многовековой культурный пласт традиционного наследия тюркских этносов. Произведения данного жанра обладают глубокой эстетической и поэтической ценностью благодаря своим содержательным, тематическим и художественным особенностям. Тексты, связанные со свадебной обрядностью, выступают формой словесного искусства, отражающей систему художественного мышления и эстетические ориентиры тюркских народов. Данный обрядовый фольклор отличается не только своей бытовой направленностью, но и сочетанием поэтической выразительности, художественной глубины и этнокультурного мировоззрения. Цель исследования заключается в выявлении типологической целостности свадебно-обрядового фольклора, общей для тюркских народов. В процессе работы применялись описательный, сравнительный и историко-генетический методы анализа. В статье всесторонне исследовано отражение общих для тюркских народов ритуалов в фольклорных текстах, а также проанализированы мифологическое мышление и средства поэтической изобразительности. Результаты исследования подтверждают, что общие генетические связи и эстетические критерии определяют обрядовый фольклор как уникальный культурный феномен. В соответствии с этим рассмотренные фольклорные тексты и свадебные ритуалы характеризуются общностью происхождения, связью с мифологическим сознанием и национальной идентичностью тюркских народов. Материалы статьи могут послужить основой для дальнейших исследований в области тюркского фольклора, в частности генетических, типологических и поэтических аспектов свадебно-обрядовой традиции.

Скачивания

Данные скачивания пока недоступны.

Библиографические ссылки

1. Айымбетов Қ. Халық даналығы. – Нөкіс: Қарақалпақстан, 1988. – 492 б.

2. Алиева М.М. Ұйғыр фольклорының жанрлары. – Алматы: Ғылым, 1989. – 176 б.

3. Бардаханова С.С. Бурят фольклорының шағын жанрлары. Мақалдар, жұмбақтар, ақ тілектер. – Улан-Удэ: Бурят кітап баспасы, 1982. – 208 б.

4. Гүлденген алқаптың шыны мен қиялы. Өзбек халық фольклоры. – Мәскеу: Еуразия мәдениеті, 2009. – 592 б.

5. Қарақалпақ фольклоры. Көп томдық. 5-том / Жинаған, баспаға даярлаған Ә. Тәжімұратов. – Нөкіс: Қарақалпақстан, 1980. – 467 б.

6. Қырғыз халық жырлары / А. Тоқамбаева, Б. Кебекова. – Фрунзе, 1967. – 316 б.

7. Мухамедзянов Р.М. Татар фольклоры жанрларының ерекшелігі. – Уфа, 1989. – 82 б.

8. Нагаева Л.И. Оңтүстік-шығыс башқұрттарының үйлену тойындағы билері // Башқұрттардың мәдениеті мен тұрмысы. – Уфа, 1978. – 101 б.

9. Тал бесіктен жер бесікке дейін (Қазақтың отбасылық ғұрып жырлары) / Құрастырған, алғы сөзі мен түсініктерін жазған К. Ісләмжанұлы. – Алматы: Ана тілі, 1995. – 272 б.

10. Орта Еділ бойы мен Орал маңы татарлары. – Мәскеу: Ғылым, 1967. – 533 б.

11. Ұйғырлардың әдет-ғұрыптары. Ұйғырлардың ғұрыптары мен дәстүрлері. – Алматы, 2008. – 396 б.

12. Атмаджа Е., Гөздаш Р. Оңтүстік Қырым татарларының үйлену тойы рәсімдерінің эволюциясы: өткеннен бүгінге дейін // Трамес: гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар журналы. – 2025. – 29-том, № 4. – 331-349-бб. – DOI: https://doi.org/10.3176/tr.2025.4.02.

13. Борозна Н.Г. Тәжікстан мен Өзбекстанның оңтүстік аудандарындағы өзбек-дүрмендердің дәстүрлі үйлену тойы рәсімінің кейбір ерекшеліктері // Кеңес Одағындағы туыстық пен неке. – Рутледж, 2024. – 60-73-бб. – DOI: https://doi.org/10.4324/9781003535140-5.

14. Деви А.П., Мачдалена С., Мухтадин Т., Шмелькова В.В. Сунда этносының дәстүрлі неке рәсіміндегі «Савер» поэзиясындағы иллокутивтік сөйлеу актілері // Тіл зерттеулерінің теориясы мен практикасы. – 2024. – 14-том, № 10. – 3237-3246-бб. – DOI: https://doi.org/10.17507/tpls.1410.27.

15. Гуигова Р. Болгар үйлену тойындағы ғұрыптық зат ретіндегі ақ матаны қазіргі зерттеулерде қарастыру: антропологиялық тәсіл // Фольклор: электрондық фольклор журналы. – 2014. – № 59. – 121-144-бб. – DOI: https://doi.org/10.7592/FEJF2014.59.guigova.

16. Картаева Т., Ашимова С. Неке суы және қазақтың дәстүрлі неке рәсіміндегі ата-бабадан келе жатқан ғұрыптар мен исламдық рәсімдердің тоғысуы // Фольклор (14060957). – 2025. – № 95. – 129-162-бб.

17. Картал А. Анадолыдағы неке ғұрыптарының мәдени кодтары: ауызша мәдениет аясында ғұрыптан сөзге дейін // Діндер. – 2025. – 16-том, № 6. – 716-741-бб. – DOI: https://doi.org/10.3390/rel16060716.

18. Крашенинникова Ю. Орыс үйлену тойы рәсімінің ғұрыптық диалогтарындағы мифологиялық мәтіндер мен контекстер (XIX ғасыр мен XX ғасырдың басындағы материалдар негізінде) // Фольклор (14060957). – 2026. – № 98. – 65-84-бб. – DOI: https://doi.org/10.7592/FEJF2026.98.krasheninnikova.

19. Мұхан А., Матыжанов К., Бұғыбаева З., Тойшанұлы А. Қазақ фольклорындағы үйлену тойы рәсімі: кеше және бүгін // Фольклор (14060957). – 2025. – № 95. – 163-178-бб. – DOI: https://doi.org/10.7592/FEJF2025.95.kazakh.

20. Талиева К., Каныбекова А., Жумалиев С., Станалиева Г. Түркі эпостары мен жекелеген еуропалық шығармалардағы (ертегілер, аңыздар) неке мотивтерінің символикасы мен қызметтері және олардың қазіргі көркем прозадағы трансформациясы // Әдебиеттану мақалалары. – 2025. – № 13. – 215-238-бб. – DOI: https://doi.org/10.31648/pl.11878.

21. Жолдыбаев О., Матыжанов К. Орталық Азия түркілерінің үйлену ғұрпы фольклорының салыстырмалы поэтикасы // Сыни шолу. – 2024. – 36-том, № 4. – 33-45-бб. – DOI: https://doi.org/10.3167/cs.2024.360404.