Мифологические основы понятий земли и неба в казахском айтысе
DOI:
https://doi.org/10.53871/2078-8134.2026.2-11Ключевые слова:
айтыс, земля, небо, мифология, фольклорАннотация
Айтыс – это особое явление в духовно-культурном наследии нашего народа, представляющее собой не только проявление импровизационного мастерства, но и художественную форму, отражающую традиционное мировоззрение и философское осмысление действительности. В традиционном мировоззрении казахов земля и небо считаются двумя основными космическими пространствами. Земля в казахской мифологии является символом материнства, плодородия, изобилия и стабильности, а небо – символическим образом духовного совершенства, чистоты и божественной силы. В ходе исследования на конкретных примерах проанализирована репрезентация концептов земли и неба в казахском искусстве айтыса, выявлено их мифическое и символическое значение. В статье рассматривается отражение моделей познания Вселенной и этико-эстетических ориентаций казахского народа через мифические образы, также и космические символы, часто встречающиеся в айтысе. Подчёркивается значение символических образов в творчестве поэтов айтыса в сохранении этнокультурного сознания казахского народа и передаче его из поколения в поколение. В статье научно обосновывается символическая природа и художественная функция таких образов, как «небесный бог», «мать-земля», «голубой бык», а также комплексно изучается художественное отображение мировой структуры в искусстве айтыса. Таким образом, посредством изучения символического смысла мифа в казахских айтысах раскрываются глубинные пласты традиционного мировоззрения и философские взгляды нашего народа. Данное исследование позволит выявить значимость искусства айтыса в пропаганде национальной культуры и духовных ценностей.
Скачивания
Библиографические ссылки
1. Ақчам Х., Көсе С. Мифологиялық ана ұғымы аясындағы жер // Motif Akademi халықтану журналы. – 2022. – №15(38). – 389-396-бб. https://doi.org/10.12981/mahder.1099923
2. Ахметов Ш., Ысқақов Б. Айтыс. 1-том. – Алматы: Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1964. – 312 б.
3. Әділбаева Ш. Қазақ айтысындағы аят пен хадистер // Islam.kz. – https://islam.kz (қаралған күні: 25.03.2025).
4. Әуезов М. Айтыс өлеңдері // Шығармаларының елу томдық толық жинағы. 41-том: Мақалалар, зерттеулер (1952–1961). – Алматы: Дәуір; Жібек жолы, 2014. – 288 б.
5. Әуезов М. Совет ақындарының айтысы // Шығармаларының елу томдық толық жинағы. 41-том: Мақалалар, зерттеулер (1952-1961). – Алматы: Дәуір; Жібек жолы, 2014. – 288 б.
6. Байтұрсынұлы А. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989. – 320 б.
7. Досмұхамедұлы Х. Аламан. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 208 б.
8. Дюбюиссон Ева-Мари. Қазақ айтыс поэзиясындағы ұлт ішіндегі және ұлт арқылы жүзеге асатын тартыс // Тілдік антропология журналы. – 2010. – Т. 20. – №1. – 101-115-бб.
9. Дюбюиссон Ева-Мари. Қазақстандағы тірі тіл: ата-баба дүниетанымының диалогтік қалыптасуы. – Питтсбург: Питтсбург университетінің баспасы, 2017.
10. Ерғали С. Айтыс туралы айтыс // Adyrna.kz. – https://adyrna.kz (қаралған күні: 25.03.2025).
11. Жанайдаров О. Ежелгі Қазақстан мифтері. – Алматы: Аруна, 2006. – 96 б.
12. Қабдешова Қ., Зекенова А., Үдербаев А., Сәтінбекова М., Мамбетов Ж. Эпикалық дәстүрлер мен қарсылық: Жетісу халық ақындарының қолжазба мұраларын талдау // Экогуманизм журналы. – 2024. – №3(8). – 1295–1305-бб. https://doi.org/10.62754/joe.v3i8.5642
13. Қожабекова Ж., Сабитбекова М., Утарғалиева Ш. Соғыс жылдарындағы Батыс Қазақстан айтысы: жауынгерлік рухты дәріптеу // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2025. – №4(138). – 224–235-бб. https://doi.org/10.47526/2025-4/2664-0686.287
14. Мұқанов С. Айтыстар туралы // Айтыс. 1-том. – Алматы: Жазушы, 1965. – 7–48-бб.
15. Мурсалимова Н., Салтақова Ж. Айтыс өнеріндегі наным-сенімдердің көрінісі // Керуен. – 2025. – 89-том. – №4. – 186–194-бб. https://doi.org/10.53871/2078-8134.2025.4-13
16. Пангереев А. Қазақ фольклорындағы аспан әлемі атаулары // Kazgazeta.kz. – https://kazgazeta.kz (қаралған күні: 25.03.2025). 17. Саудбаев М., Байымбетов Б., Кәріпов Б. Айтыс өнеріндегі әлеуметтік ақпарат алмасу // Procedia: Әлеуметтік және мінез-құлық ғылымдары. – 2014. – 122-том. – 72–76-бб. https://doi.org/10.1016/j. sbspro.2014.01.1305
18. Сәтінбекова М. Ауызша поэзиядан айтысқа дейін: қазақ фольклорындағы бәдік жырларының жанрлық өзгерісі // Motif Akademi халықтану журналы. – 2022. – №15(38). – 458–468-бб. https://doi. org/10.12981/mahder.1100989
19. Сейілова А. Жетіліктің тылсымы: үнді және түркі дүниетанымындағы көк пен жер // Egemen. kz. – https://egemen.kz (қаралған күні: 25.03.2025).
20. Тілеубердина Г., Тастемір Қ.И., Батырғалиева Г.Т. Қазіргі айтыстың тақырыптық сипаты мен көркемдік ерекшелігі // Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің хабаршысы. Филология сериясы. – 2024. – №2. – 200–209-бб.
21. Тойшанұлы А. Түрік-моңғол мифологиясы. – Өскемен: Шығыс ақпарат, 2016. – 256 б.
22. Уракова Л. Айтыс жанрының даму үдерісі және ретро айтыс туралы толғаныс // Қазіргі түркітану журналы. – 2025. – №22(2). – 246–257-бб.
23. Ыбырайым Б. Балқы Базар Оңдасұлы. Құланаян Құлмамбет. Марабай Құлжабайұлы. – Алматы: Нұрлы Пресс, 2014. – 200 б.
24. Чапраз Е. Асылық дәстүрдегі «Жер мен көк» дастандарының орындалу мәнмәтініндегі қызметі туралы пайым // Селжүк университетінің Түркітану зерттеулері журналы. – 2019. – №44. – 43–56-бб. https://doi.org/10.21563/sutad.511039
25. Чапраз Е. Асылық дәстүрдегі «Жер мен көк» дастандарының шығу тегі туралы зерттеу // Селжүк университеті Әдебиет факультетінің журналы. – 2018. – №39. – 105-118-бб. https://doi.org/10.21497/ sefad.443364
26. Ерланова А., Баратова М., Қадырова Б., Оразханова М., Әмренов А. Айтыс – мәдени құбылыс ретінде: тарихи дамуы және қазіргі Қазақстан үшін маңызы // Тілтану зерттеулері форумы. – 2025. – №7(3). – 863–873-бб. https://doi.org/10.30564/fls.v7i3.8596 27. Жалғасбаева Қ. Қазақстандағы интернет-айтыстың дамуы // Ұлттық фольклор. – 2024. – №18(143). – 99–110-бб. https://doi.org/10.58242/millifolklor.1316671
Загрузки
Опубликован
Как цитировать
Выпуск
Раздел
Лицензия
Copyright (c) 2026 М.М. Сатинбекова, Ф.T. Жумажанова, Г.Д. Абиханова
Это произведение доступно по лицензии Creative Commons «Attribution-NonCommercial» («Атрибуция — Некоммерческое использование») 4.0 Всемирная.
